W dniu 21 czerwca 2026 roku Bractwo CiM spotkało się po raz ostatni przed wakacjami. Temat spotkania „Śmierć człowieka według prawodawstwa polskiego i nauczania cerkwi” został zainicjowany w trakcie poprzedniego spotkania dotyczącego znaczenia rytmów. Toteż prelegentem był ponownie nasz brat prof. Krzysztof Leśniewski.
Smierć jest bardzo ściśle związana z życiem chrześcijanina. Jest ona bowiem bramą do życia wiecznego. „I w życiu i w śmierci należymy do Pana” – mówi Apostoł Paweł.
Myślenie o śmierci zawsze więc ma odniesienie do życia. Stąd też potrzeba nieustannej odnowy umysłu, tak by zawsze podobać się Panu. Pomaga w tym modlitwa Jezusowa, czytanie Ewangelii, rozmyślania.
W codziennym życiu osób świeckich podejście do śmierci często jest ograniczane do epatowania śmiercią w mediach, filmach, grach komputerowych. Ludzie przyzwyczajają się do informacji o śmierci, o wypadkach, wojnach, morderstwach, bez zastanawiania się czym ona rzeczywiście jest.
Uwarunkowania historyczne
Przez stulecia definicja śmierci w kategoriach medycznych wydawała się jasna i jednoznaczna. Śmierć następowała gdy ustawało oddychanie i akcja serca. Jest to tzw. definicja krążeniowo-oddechowa. Po około 2 godzinach po stwierdzeniu śmierci na skórze nieboszczyka stają się widoczne plamy opadowe.
Kiedy w 1967 roku zespół chirurga Christiana Barnarda dokonał w Kapsztadzie w RPA pierwszego na świecie udanego przeszczepu serca, stara definicja śmierci stała się problematyczna. Do przeszczepu należy bowiem pobrać serce od żyjącego jeszcze – według definicji krążeniowo-oddechowej – człowieka. Czyli powstaje problem czy dawca serca jeszcze żyje, czy nie. Czy pobranie serca nie jest równoznaczne z uśmierceniem go. Wtedy stworzono mózgową definicję śmierci. W 1969 roku komisja Harvardzka zebrała się by określić warunki, kiedy taką śmierć można stwierdzić. Było to niezwykle istotne z względu na transplantacje, czyli legalną możliwość pobierania różnych organów do przeszczepów z ciała dawcy, u którego nie stwierdzono śmierci krążeniowo-oddechowej, tylko śmierć mózgową. W swym raporcie Komisja przedstawiła nowe kryteria śmierci mózgowej rozumianej jako nieodwracalne, trwałe ustanie czynności całego mózgu zbadane przy pomocy wskazanych metod, potwierdzających, że ustaje kontakt z daną osobą. Definicja śmierci mózgowej, w przeciwieństwie do poprzedniej definicji krążeniowo- oddechowej bazuje na kartezjańskiej koncepcji człowieka, kiedy to możliwość świadomego kontaktu człowieka ze światem określa czy żyje on czy nie. Koncepcja chrześcijańska, życie definiuje dużo szerzej niż tylko poprzez kryterium świadomości. Życie jest wyjątkowym darem już od momentu poczęcia i nie jest ograniczone tylko do funkcjonowania mózgu.
W Polsce pierwszego przeszczepu serca dokonał w 1985 roku prof. Zbigniew Religa. Było to możliwe dzięki nowej definicji śmierci – definicji mózgowej – wprowadzonej w 1984 r. komunikatem Ministerstwa Zdrowia. W latach 2007-2019 obowiązywała w Polsce kolejna, bardziej precyzyjna definicja śmierci mózgowej, opracowana z udziałem ówczesnego Ministra Zdrowia prof. Religi. Stwierdzała ona, że śmierć jest procesem, w którym najpierw umiera mózg, a potem dopiero inne organy.
Konferencja w Montrealu
W 2012 roku na Konferencji w Montrealu ujednolicono kryteria rozpoznawania śmierci na świecie. Poza prostą definicją krążeniowo-oddechową, sprecyzowano kryteria stwierdzenia śmierci mózgowej, Śmierć przejawia się jako trwałe ustanie wszystkich funkcji mózgu, w tym pnia mózgu. Różne kraje mają różne badania dodatkowe na potwierdzenie śmierci mózgu.
W Polsce 4 maja 2019 roku Minister Zdrowia, z zawodu kardiolog, Łukasz Szumowski wydał obowiązujące obecnie Obwieszczenie dotyczące stwierdzenia śmierci mózgowej, gdzie główna zmiana leży w tym, że śmierć mózgowa nie przejawia się, jak definiowała to Konferencja w Montrealu, ale jest stałym i nieodwracalnym ustaniem czynności mózgu. Dokument z upoważnienia ministra, popisał nie sam minister, ale sekretarz stanu Józefa Szczurek- Żelazko, z zawodu pielęgniarka. Treść dokumentu została opracowana przez 16 lekarzy, specjalistów neurologii, anestezjologii i transplantologi.
Ofiarowanie organów po śmierci – polska specyfika
Zgodnie z obecnym obwieszczeniem, należy mieć świadomość, że w Polsce nie trzeba wyrażać zgody na bycie pośmiertnym dawcą narządów. Obowiązuje tzw. zasada zgody domniemanej. Jeżeli nie chcemy by nasze organy zostały wykorzystane do transplantacji należy złożyć pisemny sprzeciw do Centrum Organizacyjno-Koordynacyjnego do Spraw Transplantacji POLTRANSPLANT.
Inne cerkwie prawosławne na świecie
W świecie prawosławnym zgodę na przeszczep organów, (serca, wątroby, obu nerek) wiążący się ze śmiercią dawcy wyraziły 4 cerkwie: grecka, rosyjska, amerykańska i rumuńska. Polska Cerkiew Prawosławna reprezentowana przez Metropolitę Sawę nie uznaje śmierci mózgowej za śmierć organizmu, a tym samym nie akceptuje przeszczepu organów od żyjącego jeszcze dawcy.
Pełny tekst prof. Krzysztofa Leśniewskiego
Nowa prawna definicja śmierci w Polsce jako problem filozoficzno-teologiczny
The New Legal Definition of Death in Poland as a Philosophical and Theological Problem